یادداشت فنی؛ نازنین همنبرد، مسئول آزمایشگاه شیمی موسسه تحقیقات آب
به گزارش روابط عمومی موسسه تحقیقات آب، با افزایش استفاده مجدد از پساب تصفیهشده برای آبیاری فضای سبز و درختان غیرمثمر، تعریف «کیفیت پساب» دیگر نمیتواند تنها به شاخصهای متعارفی مانند BOD، COD، TSS، مواد مغذی، شوری و شاخصهای میکروبی محدود شود. بخشی از آلایندههای نوظهور، از جمله داروها، ترکیبات PFAS و محصولات مراقبت شخصی، ممکن است حتی پس از طی فرآیندهای متداول تصفیه، در غلظتهای بسیار پایین در پساب باقی بمانند.
نکته مهم این است که غلظت بسیاری از این ترکیبات در محدوده نانوگرم تا میکروگرم بر لیتر قرار دارد و ممکن است در مقایسه با آلایندههای متعارف، در نگاه اول نگرانکننده به نظر نرسد. با این حال، در بازچرخانی آب، مسئله فقط غلظت لحظهای نیست؛ بلکه تداوم ورود، پایداری، مسیر انتقال و بار تجمعی نیز اهمیت دارد. استفاده مستمر از پساب میتواند در شرایط خاص موجب ورود تدریجی برخی ترکیبات به خاک و در ادامه انتقال احتمالی آنها به آب زیرزمینی شود. البته وجود یک آلاینده در غلظت پایین، بهتنهایی به معنای وجود خطر قطعی نیست و ارزیابی ریسک باید بر اساس سمیت، پایداری، مسیر مواجهه و مدت تماس انجام شود.
از این منظر، پرسش اصلی دیگر صرفاً این نیست که «آیا پساب استاندارد است؟» بلکه باید مشخص شود چه ترکیباتی پس از تصفیه باقی میمانند و در صورت استفاده بلندمدت از پساب، چه سرنوشتی پیدا میکنند. این تغییر نگاه، با توجه به گسترش بازچرخانی آب، ضرورت توجه بیشتر به آلایندههایی را نشان میدهد که ممکن است در پایشهای متعارف کیفیت پساب مورد ارزیابی قرار نگیرند.
این مسئله در جهان نیز در حال تبدیلشدن به یک موضوع مهم سیاستگذاری است. اتحادیه اروپا در دستورالعمل جدید تصفیه فاضلاب شهری (EU 2024/3019)، حذف میکروآلایندهها را از طریق تصفیه پیشرفته وارد چارچوب قانونی کرده است. در آمریکا نیز آلایندههای نوظهور، بهویژه PFAS، توجه ویژهای را به خود اختصاص دادهاند. این تحولات نشان میدهد که در کنار شاخصهای متعارف، شناسایی و پایش میکروآلایندهها نیز به بخشی از رویکردهای جدید مدیریت کیفیت فاضلاب و پساب تبدیل شده است.
در ایران نیز موضوع صرفاً نظری نیست. مطالعات پژوهشی اخیر، حضور برخی آلایندههای نوظهور را در فاضلاب و پساب تصفیهشده گزارش کردهاند. برای نمونه، مطالعهای در سال ۲۰۲۶ درباره فاضلاب شهری تهران، حضور داروها و فلزات را در فاضلاب خام و تصفیهشده بررسی کرد و برخی ترکیبات دارویی را حتی پس از تصفیه شناسایی کرد. این یافتهها نشان میدهند که موضوع آلایندههای نوظهور در ایران نیز وارد مرحله شناسایی پژوهشی شده است.
اما چالش مهمتر، فاصله میان شناسایی پژوهشی و پایش روتین و تصمیمگیری عملیاتی است. در حالی که پایش روزمره تصفیهخانهها عمدتاً بر پارامترهای متعارف متمرکز است، برای بسیاری از آلایندههای نوظهور هنوز اطلاعات کافی درباره میزان حضور، تداوم، حذف در فرآیند تصفیه و پیامدهای استفاده بلندمدت از پساب وجود ندارد. از سوی دیگر، در بازچرخانی مستمر، حتی غلظتهای پایین نیز باید از منظر بار ورودی سالانه و سرنوشت آنها در محیط مورد توجه قرار گیرند.
بنابراین، راهکار الزاماً توقف بازچرخانی نیست؛ بلکه حرکت از پایش متعارف به سمت پایش هدفمند و مبتنی بر ریسک است؛ بهگونهای که مشخص شود کدام ترکیبات به پایش دورهای، کنترل منبع یا تصفیه تکمیلی نیاز دارند. چنین رویکردی میتواند امکان شناخت بهتر وضعیت آلایندههای نوظهور و ارزیابی پیامدهای احتمالی استفاده بلندمدت از پساب را فراهم کند.
در این مسیر، آزمایشگاه شیمی آب موسسه تحقیقات آب میتواند با بهرهگیری از ظرفیتهای تخصصی خود در نمونهبرداری، آنالیز شیمیایی و تفسیر دادههای کیفیت آب و پساب، در شناسایی و ارزیابی اولیه آلایندههای نوظهور و ایجاد دادههای پایه برای تصمیمگیریهای آینده درباره بازچرخانی پساب نقش داشته باشد.
