یادداشت فنی؛ دريا دهقان و سارا ششانگشت، کارشناسان پژوهشی گروه فنآوریهای نوين منابع و مصارف موسسه تحقيقات آب
به گزارش روابط عمومی موسسه تحقیقات آب، ارزیابی دقیق مصارف آب در بخشهای مختلف، بهویژه کشاورزی که از بزرگترین مصرفکنندگان منابع آب تجدیدپذیر است، نقشی حیاتی در مدیریت پایدار منابع آب ایفا میکند. مدیریت پایدار منابع آب کشور مستلزم دسترسی به اطلاعات دقیق، بهروز و قابل اتکا از میزان مصارف آب و منابع آب تجدیدپذیر در مقیاس حوزههای آبریز است.
در این راستا روشهای سنتی سنجش مصرف آب بر پایه آماربرداریهای دورهای، مطالعات میدانی و جمعآوری اطلاعات توسط شرکتهای آب منطقهای انجام میشود. این روشها علاوه بر هزینه و زمان قابل توجه، معمولاً با فاصله زمانی نسبتاً زیاد بهروزرسانی شده و در برخی مناطق نیز با محدودیت دسترسی یا ناهمگونی دادهها مواجه هستند. از این رو توسعه روشهای نوین پایش که بتوانند اطلاعات را بهصورت مستمر، یکپارچه و با پوشش سراسری فراهم کنند به یکی از نیازهای اساسی مدیریت منابع آب کشور تبدیل شده است.
علاوه بر این، فناوری سنجش از دور و بهرهگیری از تصاویر ماهوارهای ظرفیت ارزشمندی برای برآورد متغیرهای کلیدی چرخه آب از جمله تبخیر و تعرق واقعی، بارش، سطح زیرکشت و نهایتاً مصارف آب بخش کشاورزی فراهم کرده است. کاربرد این فناوری و تصاویر ماهوارهای تنها به برآورد مصارف آب محدود نمیشود، بلکه امکان برآورد سایر مؤلفههای بیلان آب از جمله منابع آب تجدیدپذیر، تبخیر و تعرق، بارش مؤثر و شاخصهای بهرهوری آب را نیز فراهم میکند. از این رو توسعه زیرساختهای پردازش دادههای ماهوارهای و تلفیق آنها با اطلاعات زمینی میتواند به عنوان یک رویکرد مکمل و در بسیاری از کاربردها جایگزین بخشی از آماربرداریهای سنتی شود. اطلاعات مستخرج از روش سنجش از دور، زمینه ایجاد یک سامانه ملی پایش منابع و مصارف آب را فراهم میسازد؛ سامانهای که ضمن افزایش سرعت و دقت در تصمیمگیری، امکان ارزیابی مستمر پارامترهای اقلیمی، تغییرات و نوسانات اراضی کشاورزی و در نتیجه پشتیبانی از سیاستهای مدیریت تقاضای آب را نیز فراهم میکند.
همچنین این اطلاعات میتواند به عنوان مبنای تصمیمگیری در سیاستگذاری منابع آب، مدیریت پایدار و تخصیص عادلانه آب در مناطق خشک و در مقیاس حوضههای آبریز و کل کشور مورد استفاده قرار گیرد. موسسه تحقیقات آب وزارت نیرو طی سالهای اخیر با توسعه و بهکارگیری فناوریهای سنجش از دور، مجموعهای ارزشمند از دادهها و زیرساختهای اطلاعاتی مرتبط با مؤلفههای اصلی چرخه آب را ایجاد کرده است.
افزون بر این، پایگاههای اطلاعات مکانی ـ زمانی تبخیر و تعرق واقعی و نقشههای کاربری اراضی حوضههای آبریز کشور با استفاده از سریهای زمانی انواع تصاویر ماهوارهای ایجاد شده و اطلاعات آنها در سامانههای ملی تبخیر ـ تعرق و کاربری اراضی بارگذاری شده است. استفاده منسجم از تصاویر ماهوارهای و این پایگاههای اطلاعاتی، زمینه تلفیق این اطلاعات و برآورد مصارف آب کشاورزی را فراهم کرده است.
در این چارچوب، برآورد مصارف آب در تعدادی از حوضههای آبریز کشور انجام شده و نتایج حاصل شده در حال راستیآزمایی و ارزیابی دقت هستند. به عنوان مثال برای برآورد مصارف آب حوضه آبریز کرخه طی بازه زمانی ششساله از ۱۳۹۴ تا۱۴۰۰، اطلاعات مربوط به نوسانات سطح زیرکشت و مقادیر ماهانه و سالانه تبخیر و تعرق واقعی با استفاده از تصاویر ماهوارهای استخراج گردیده است.
بر اساس اطلاعات بهدستآمده، نوسانات سطح زیرکشت این حوضه در حدود ۹۰ هزار هکتار بوده و از ۷۵۶ هزار هکتار تا ۸۴۶ هزار هکتار در سالهای مختلف متغیر بوده است. بررسیهای انجامشده نشان میدهد این ظرفیت، بستر مناسبی برای توسعه یک نظام عملیاتی و بههنگام جهت برآورد و پایش مصارف آب در سطح کشور فراهم کرده و میتواند به عنوان یکی از ابزارهای اصلی پشتیبان تصمیمگیری در مدیریت منابع آب کشور مورد استفاده قرار گیرد.
