یادداشت فنی؛ محمدسعید نجفی، عضو هیئت علمی و کارشناس پژوهشکده مطالعات و تحقیقات منابع آب موسسه تحقیقات آب
پیشبینیهای اقلیمی برای ماههای پیشرو، تصویری متفاوت از آنچه در سالهای کمبارش اخیر تجربه شده ارائه میدهد.
بررسی خروجی مدلهای مختلف اقلیمی نشان میدهد احتمال وقوع بارش نرمال تا بیش از نرمال در بخش قابل توجهی از کشور طی پاییز ۱۴۰۵ افزایش یافته و این احتمال در غرب و جنوبغرب کشور، بهویژه در حوضههای واقع در دامنههای زاگرس، بیشتر است.
یکی از مهمترین عوامل مؤثر بر این چشمانداز، تقویت سریع پدیده النینو در اقیانوس آرام استوایی است.
شاخص Niño 3.4 که در ژوئن ۲۰۲۶ به حدود ۱٫۵۵ درجه سانتیگراد و در اواسط ژوئیه به حدود ۲٫۱ درجه سانتیگراد رسیده، در محدوده النینوی بسیار قوی قرار گرفته است.
همزمان، احتمال شکلگیری فاز مثبت دو قطبی اقیانوس هند نیز مطرح است؛ عواملی که میتوانند بر الگوهای گردش جوی و انتقال رطوبت به غرب آسیا اثرگذار باشند.
با این حال، یک نکته اساسی نباید نادیده گرفته شود؛ النینو به معنای قطعی افزایش بارش در ایران نیست.
بررسی رفتار بارش کشور در دورههای گذشته نشان میدهد اگرچه میان النینو و افزایش بارش، بهویژه در غرب کشور، ارتباط قابل توجهی وجود دارد، اما سالهایی نیز ثبت شدهاند که همزمان با وقوع النینو، بارش کشور کمتر از نرمال بوده است.
بنابراین، النینو را باید یک عامل اثرگذار در کنار سایر عوامل جوی و اقیانوسی دانست، نه تضمینی برای ترسالی.
در شرایط فعلی، چندین مدل پیشبینی فصلی نیز تصویری نسبتاً همسو ارائه میکنند.
بر اساس میانگین این مدلها، آنومالی بارش پاییزی در مناطق غربی و جنوبغربی کشور در برخی پیشبینیها حدود ۳۰ تا ۴۰ میلیمتر بالاتر از نرمال و احتمال وقوع شرایط بالاتر از نرمال حدود ۷۰ درصد برآورد شده است.
در برخی خروجیها نیز افزایش بارش در نواحی غربی تا حدود ۱۰۰ میلیمتر بالاتر از نرمال پیشبینی شده است.
اما افزایش احتمال بارش، لزوماً به معنای رفع مشکلات منابع آب نیست. نحوه توزیع زمانی و مکانی بارش اهمیت زیادی دارد.
اگر بارشها به جای توزیع مناسب، در قالب چند سامانه شدید رخ دهند، میتوانند همزمان موجب افزایش رواناب و خطر سیلاب و کاهش تغذیه مؤثر آبخوانها شوند.
از این رو، حتی در صورت تحقق سناریوی بارش بالاتر از نرمال، مدیریت منابع آب همچنان نیازمند احتیاط و برنامهریزی است.
از سوی دیگر، پیشبینی افزایش دما در بخشهایی از کشور طی ماههای سپتامبر تا نوامبر، ضرورت توجه همزمان به مؤلفههای دما و بارش را بیشتر میکند.
در چنین شرایطی، تصمیمگیری درباره مخازن سدها، آمادگی تأسیسات کنترل سیلاب، وضعیت رودخانهها و مسیلها و پایش مستمر پیشبینیهای هواشناسی باید متناسب با آخرین اطلاعات بهروزرسانی شود.
در این میان، آمادگی برای مواجهه با سیلاب احتمالی اهمیت ویژهای دارد. بررسی مسیر رودخانهها و مسیلها، رفع انسدادها و گلوگاههای آبگذری، ارزیابی آمادگی تجهیزات سدها و تقویت پایش خروجی مدلهای پیشبینی سیلاب میتواند نقش مهمی در کاهش خسارات احتمالی داشته باشد.
همچنین استفاده از تجربیات گذشته، از جمله تجربه بهرهگیری از ظرفیت شبکههای آبیاری و زهکشی در سیلاب سال ۱۳۹۸ خوزستان، میتواند بخشی از برنامه آمادگی پیش از وقوع سامانههای بارشی باشد.
در نهایت، پیشبینیهای فصلی باید بهعنوان یک چشمانداز احتمالاتی مورد استفاده قرار گیرند، نه یک نتیجه قطعی.
شرایط اقلیمی در ماههای آینده همچنان نیازمند پایش مستمر است و با بهروزرسانی مدلها ممکن است مقادیر و شدت پیشبینیها تغییر کند.
بنابراین، پیام اصلی این چشمانداز را میتوان در یک جمله خلاصه کرد: احتمال پاییزی پربارشتر از نرمال وجود دارد، اما این احتمال نه به معنای پایان خشکسالی است و نه دلیلی برای کاهش آمادگی در برابر سیلاب.
