یادداشت؛ پایش کمی و کیفی رودخانه و چشمه‌های پایین‌دست سد و نیروگاه سیمره

دکتر محمدهادی مشکاتی، مدیر گروه محیط زیست پژوهشکده مهندسی هیدرولیک و محیط‌های آبی در موسسه تحقیقات آب

امروزه افزایش جمعیت و به‌تبع آن افزایش نیازهای آبی، باعث شده که منابع آبی با کاهش شدید روبه‌رو شود. با توجه به کاهش شدید منابع آبی، مباحث مربوط به کیفیت منابع آب از اهمیت بالایی برخوردار می‌شود. با توجه به این‌که آب‌های سطحی نسبت به آب‌های زیرزمینی بیشتر در معرض آلودگی قرار دارند، یکی از مهم‌ترین مسائل مرتبط با بهره‌برداری و محیط‌زیست مخازن سدها که به‌عنوان دریاچه‌های مصنوعی در نظر گرفته می‌شوند، مسأله پایش کیفیت آب مخازن است.

بر همین اساس و به‌منظور ارزیابی اثرات کمی و کیفی احداث سد بر منابع آبی محدوده ساختگاه سد سیمره، اندازه‌گیری ویژگی‌های فیزیکی و نمونه‌برداری به‌منظور تعیین پارامترهای شیمیایی به‌طور پیوسته توسط موسسه تحقیقات آب از آغاز آبگیری مخزن تاکنون انجام گرفته است.

سد بتنی دو قوسی سیمره و نیروگاه برقابی آن در مسیر رودخانه سیمره در ۳۰ کیلومتری شمال غربی شهرستان دره‌شهر استان ایلام ساخته شده و آبگیری آن از فروردین سال ۱۳۹۰ آغاز گردیده است. از دیدگاه زمین‌شناسی، بخش عمده‌ای از ساختگاه سد و نیروگاه سیمره در سازند آسماری واقع شده است که توسعه کارست در آن، کیفیت و حجم آب موجود در آبخوان‌ها را تحت تأثیر قرار داده است. از دیدگاه هیدروژئولوژی، در ساختگاه سد سیمره تعداد زیادی چشمه با آبدهی کم وجود دارد و وجود چنین وضعیتی در چشمه‌ها نشان‌دهنده نوعی جریان پراکنده یا افشان در محدوده پایین‌دست سد به‌ویژه در جناح چپ است.

به‌منظور پایش پیوسته میزان نشت از مخزن سد، آبدهی چشمه‌های ساحل رودخانه در پایین‌دست سد اندازه‌گیری می‌شود. به‌طورکلی دبی اندازه‌گیری شده در اغلب چشمه‌ها، عمدتاً متأثر از روند افزایش تراز آب در مخزن بوده و همبستگی زیادی بین این دو پارامتر وجود دارد. مجموع دبی چشمه­های اندازه­گیری­ شده توسط موسسه در سال‌های مختلف در تراز مخزن ۶۶۰ متر (از سطح دریا در خرداد ۹۱) حدود  lit/s۸۰۰، در تراز حداقلی ۶۲۰ متر (از سطح دریا در سال ۹۲) حدود lit/s ۲۰۰ و در تراز مخزن ۷۰۴ متر (از سطح دریا در سال ۹۵)، حدود lit/s ۱۶۰۰ را نشان می‌دهد. در چشمه‌های ساحل راست، نیز روال مشابهی با چشمه‌های ساحل چپ وجود دارد ولی مقادیر مجموع دبی‌ها کمتر است.

در این پروژه، تغییرات تراز سطح آب در چاه‌های مشاهده‌ای در راستای آگاهی از شرایط آب‌های زیرزمینی در ۳۹ حلقه چاه مشاهده‌ای و اندازه‌گیری پارامترهای دما، اسیدیته و مقدار جامدات حل‌شده در آب در محل و همچنین پایش چاه‌ها و منابع آبی پیرامون ساختگاه سد در حدود یک دهه مورد ارزیابی کیفی قرار گرفت. پایش پیرامون سد شامل نمونه‌گیری و آنالیز چهار آنیون بی‌کربنات، کلراید، سولفات و نیترات و چهار کاتیون سدیم، پتاسیم، منیزیم و کلسیم می‌باشند. به‌عنوان نمونه و در شکل زیر منحنی‌های هم‌میزان TDS در منابع آبی پیرامون سد (شامل چشمه‌ها، چاه‌ها، زهکش‌ها، رودخانه پایین‌دست و دریاچه سد) در دو سال ۱۳۹۰ (تراز حدود ۶۲۹ متر از سطح دریا) و ۱۳۹۸ (تراز حدود ۷۱۱ متر از سطح دریا) نمایش داده شده است. نتایج شکل فوق مبین تأثیر افزایش تراز مخزن بر منحنی‌های هم‌میزان مقدار جامدات حل‌شده بخصوص در ساحل چپ (قسمت راست تصاویر) است. همان‌طور که ملاحظه می‌شود نشت بیشتر در ساحل چپ و وجود سازند گچساران و آسماری در این ناحیه سبب بالاتر بودن مقادیر جامدات حل‌شده در این بخش است.

این مطالعه نشان می‌دهد در بیشتر چشمه‌ها، همخوانی معنادار مستقیمی میان تغییرات تراز سطح آب مخزن و دبی نشتی از آن‌ها دیده می‌شود؛ که با تغییرات تراز مخزن، دبی چشمه‌ها نیز تغییر می­کنند. از طرفی با نتایج به‌دست‌آمده از ارزیابی داده‌های اندازه‌گیری شده مربوط به تراز سطح آب در چاه‌های مشاهده‌ای، مشخص شد که پیش از احداث سد، تراز سطح آب در چاه‌های هر دو تکیه‌گاه تقریباً یکسان بوده و تفاوت‌ها قابل‌توجه نبوده است؛ ولی پس از احداث سد و آبگیری مخزن، تراز سطح آب در چاه‌های مشاهده‌ای یال شمالی تاقدیس راوندی در تکیه‌گاه راست بالاتر از چاه‌های مشاهده‌ای یال شمالی تاقدیس در تکیه‌گاه چپ است.

با توجه به دوره داده­برداری با تداوم بیش از ۱۰ سال، نتایج به‌دست‌آمده در حد قابل‌قبولی جهت ارزیابی میزان نشت از مخزن و تغییرات کیفی آب قابل استناد است. لازم به ذکر است عملیات پایش منابع آبی سیمره همچنان توسط موسسه تحقیقات آب در حال انجام است.

دیدگاه‌ خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

مؤسسه تحقيقات آب به عنوان تخصصي‌ترين فعالان عرصه تحقيق و پژوهش در صنعت آب و فاضلاب كشور، با داشتن دو پژوهشكده در تهران و سه مركز ملي مطالعاتي – تحقيقاتي در شهرهاي تهران،‌ ساری، و شيراز‌ همواره كوشيده تا با استفاده از كارشناسان و متخصصان بخش‌هاي مرتبط با اين صنعت و قراردادن فضايي مناسب در اختيار آن‌ها به منظور تجربی ساختن آموخته‌هاي تئوري، هدف انجام پژوهش با زمينه تجاری‌سازی را در سازمان‌ها و مؤسسات تحقيقاتی نهادينه سازد.

ارتباط با ما
logo-samandehi
نقشه گوگل
اسکرول به بالا