دکتر محمدهادی مشکاتی، مدیر گروه محیط زیست پژوهشکده مهندسی هیدرولیک و محیطهای آبی در موسسه تحقیقات آب
امروزه افزایش جمعیت و بهتبع آن افزایش نیازهای آبی، باعث شده که منابع آبی با کاهش شدید روبهرو شود. با توجه به کاهش شدید منابع آبی، مباحث مربوط به کیفیت منابع آب از اهمیت بالایی برخوردار میشود. با توجه به اینکه آبهای سطحی نسبت به آبهای زیرزمینی بیشتر در معرض آلودگی قرار دارند، یکی از مهمترین مسائل مرتبط با بهرهبرداری و محیطزیست مخازن سدها که بهعنوان دریاچههای مصنوعی در نظر گرفته میشوند، مسأله پایش کیفیت آب مخازن است.
بر همین اساس و بهمنظور ارزیابی اثرات کمی و کیفی احداث سد بر منابع آبی محدوده ساختگاه سد سیمره، اندازهگیری ويژگيهاي فیزیکی و نمونهبرداری بهمنظور تعیین پارامترهاي شیمیایی بهطور پیوسته توسط موسسه تحقیقات آب از آغاز آبگیری مخزن تاکنون انجام گرفته است.
سد بتني دو قوسي سيمره و نیروگاه برقابی آن در مسير رودخانه سيمره در 30 کيلومتري شمال غربی شهرستان درهشهر استان ايلام ساخته شده و آبگيري آن از فروردين سال 1390 آغاز گردیده است. از دیدگاه زمینشناسی، بخش عمدهاي از ساختگاه سد و نیروگاه سیمره در سازند آسماري واقع شده است که توسعه کارست در آن، کيفيت و حجم آب موجود در آبخوانها را تحت تأثیر قرار داده است. از دیدگاه هیدروژئولوژی، در ساختگاه سد سیمره تعداد زیادی چشمه با آبدهی کم وجود دارد و وجود چنین وضعیتی در چشمهها نشاندهنده نوعی جریان پراکنده یا افشان در محدوده پاییندست سد بهویژه در جناح چپ است.
بهمنظور پایش پیوسته میزان نشت از مخزن سد، آبدهی چشمههاي ساحل رودخانه در پاييندست سد اندازهگیری میشود. بهطورکلی دبي اندازهگيري شده در اغلب چشمهها، عمدتاً متأثر از روند افزايش تراز آب در مخزن بوده و همبستگی زيادي بین این دو پارامتر وجود دارد. مجموع دبی چشمههای اندازهگیری شده توسط موسسه در سالهای مختلف در تراز مخزن 660 متر (از سطح دريا در خرداد 91) حدود lit/s800، در تراز حداقلی 620 متر (از سطح دريا در سال 92) حدود lit/s 200 و در تراز مخزن 704 متر (از سطح دريا در سال 95)، حدود lit/s 1600 را نشان میدهد. در چشمههاي ساحل راست، نيز روال مشابهي با چشمههاي ساحل چپ وجود دارد ولي مقادير مجموع دبيها کمتر است.
در این پروژه، تغییرات تراز سطح آب در چاههای مشاهدهای در راستای آگاهي از شرايط آبهاي زيرزميني در 39 حلقه چاه مشاهدهای و اندازهگیری پارامترهای دما، اسیدیته و مقدار جامدات حلشده در آب در محل و همچنین پایش چاهها و منابع آبی پیرامون ساختگاه سد در حدود یک دهه مورد ارزیابی کیفی قرار گرفت. پایش پیرامون سد شامل نمونهگیری و آنالیز چهار آنیون بیکربنات، کلراید، سولفات و نیترات و چهار کاتیون سدیم، پتاسیم، منیزیم و کلسیم میباشند. بهعنوان نمونه و در شکل زیر منحنیهای هممیزان TDS در منابع آبی پیرامون سد (شامل چشمهها، چاهها، زهکشها، رودخانه پاییندست و دریاچه سد) در دو سال 1390 (تراز حدود 629 متر از سطح دریا) و 1398 (تراز حدود 711 متر از سطح دریا) نمایش داده شده است. نتایج شکل فوق مبین تأثیر افزایش تراز مخزن بر منحنیهای هممیزان مقدار جامدات حلشده بخصوص در ساحل چپ (قسمت راست تصاویر) است. همانطور که ملاحظه میشود نشت بیشتر در ساحل چپ و وجود سازند گچساران و آسماری در این ناحیه سبب بالاتر بودن مقادیر جامدات حلشده در این بخش است.
این مطالعه نشان میدهد در بيشتر چشمهها، همخواني معنادار مستقیمي ميان تغييرات تراز سطح آب مخزن و دبي نشتي از آنها ديده ميشود؛ که با تغییرات تراز مخزن، دبي چشمهها نيز تغییر میکنند. از طرفی با نتایج بهدستآمده از ارزيابي دادههاي اندازهگيري شده مربوط به تراز سطح آب در چاههاي مشاهدهاي، مشخص شد که پيش از احداث سد، تراز سطح آب در چاههاي هر دو تکيهگاه تقريباً يکسان بوده و تفاوتها قابلتوجه نبوده است؛ ولي پس از احداث سد و آبگيري مخزن، تراز سطح آب در چاههاي مشاهدهاي یال شمالی تاقدیس راوندی در تکيهگاه راست بالاتر از چاههای مشاهدهای یال شمالی تاقدیس در تکيهگاه چپ است.
با توجه به دوره دادهبرداری با تداوم بیش از 10 سال، نتایج بهدستآمده در حد قابلقبولی جهت ارزيابي ميزان نشت از مخزن و تغييرات کيفي آب قابل استناد است. لازم به ذکر است عملیات پایش منابع آبی سیمره همچنان توسط موسسه تحقیقات آب در حال انجام است.
